Przyjmuje się, że w niektórych szczególnych wypadkach, odmowa matki na wykonania badanie może być uznana za nienależyte wykonywanie władzy rodzicielskiej i w konsekwencji sąd może zarządzić przymusowe pobranie krwi czy też innego materiały potrzebnego do badania.

 

W art. 306 kodeksu postępowania cywilnego stwierdzono, że  „Pobranie krwi w celu jej badania może nastąpić tylko za zgodą osoby, której krew ma być pobrana, a jeżeli osoba ta nie ukończyła trzynastu lat lub jest ubezwłasnowolniona całkowicie - za zgodą jej przedstawiciela ustawowego”.

Przepis ten dotyczy przede wszystkim przeprowadzenia dowodu z grupowego badania krwi w sprawie o ustalenie (zaprzeczenie) ojcostw. Badanie DNA nie zostało uregulowane w kodeksie, ale badanie to przeprowadza się w oparciu o art. 309 kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że możliwe jest też przeprowadzania dowodu innymi środkami niż te, które są wskazane w kodeksie postępowania cywilnego. Ustawodawca przewidział, że mogą pojawić się nowe techniki nieznane jeszcze w czasach opracowywania kodeksu i dlatego stwierdził, że „Sposób przeprowadzenia dowodu innymi środkami dowodowymi niż wymienione w artykułach poprzedzających określi sąd zgodnie z ich charakterem, stosując odpowiednio przepisy o dowodach”

Pojawił się problem, czy w przypadku badania DNA, gdzie nie zachodzi potrzeba pobierania krwi, a wystarczy np. wymaz ze śluzówki, konieczna jest zgodna badanego lub jego przedstawiciela ustawowego i czy odpowiednie zastosowanie powinien mieć art. 306 kodeksu postępowania cywilnego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 lutego 2008 r. (sygn. akt  V CSK 432/07) stwierdził, że taka zgodna jest potrzebna, ponieważ „Nie sposób przyjąć, aby do pobrania jakiegokolwiek materiału indywidualizującego genotyp mogło dojść bez zgody osoby, której badanie takie dotyczy, tylko dlatego, że pobranie próbek materiału jest mniej inwazyjne, niż w wypadku pobrania krwi. Art. 309 k.p.c. nakazuje określać sposób przeprowadzenia dowodu innymi środkami dowodowymi niż wymienione w artykułach poprzedzających zgodnie z ich charakterem, przy odpowiednim zastosowaniu przepisów o dowodach. Charakter badań kodu genetycznego, dokonywanych na potrzeby postępowania cywilnego, uzasadnia odpowiednie zastosowanie art. 306 k.p.c. przy określaniu trybu pozyskiwania materiału do takich badań”.

Zatem Sąd Najwyższy przyjął, że przy badaniu DNA badany lub jego przedstawiciel ustawowy może nie zgodzić się pobranie materiału do badania. Trzeba zaznaczyć, że orzeczenia Sądu Najwyższego nie są prawem. Sądy związane są tylko treścią ustaw i samodzielnie dokonują ich interpretacji, ale z uwagi na powagę Sądu Najwyższego i doświadczenia sędziów tego sądu orzeczenia te bardzo często stanowią wskazówkę dla sądów powszechnych.

Trzeba jednak zaznaczyć, że odmowa poddania się badaniu może dla Państwa oznaczać przegranie procesu. Przyjmuje się, że jeżeli po dopuszczeniu przez sąd omawianego środka dowodowego strona odmówi zgody na pobranie krwi, sąd powinien rozważy przyczyny odmowy, mając na względzie w szczególności poziom umysłowy oraz stopień wyrobienia życiowego strony odmawiającej i na podstawie art. 233 § 2 oceni jakie znaczenie nadać takiej odmowie (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1955 r., sygn. akt I CR 1970/54).

W art. 233 § 1 kodeksu postępowania cywilnego stwierdzono, iż sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. W § 2 zaznaczono, iż  „Sąd oceni na tej samej podstawie, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez stronę dowodu lub przeszkodom stawianym przez nią w jego przeprowadzeniu wbrew postanowieniu sądu”. Oznacza to, że sąd może uznać, iż odmowa przeprowadzenia badania nie ma żadnego racjonalnego uzasadnienia i wynika tylko z chęci ukrycia prawdy.

W procesie o ustalenie ojcostwa, w którym dowód z badania DNA nie może być przeprowadzony, ponieważ matka nie zgadza się na pobranie krwi, domniemanie wywiedzione na podstawie art. 233 § 2 k.p.c. mogłoby stać się przesłanką obalenia domniemania wynikającego z art. 85 § 1 k.r.o., gdyby uzasadniało jednocześnie wniosek, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne

Przeszkody w przeprowadzeniu takiego dowodu, stwarzane przez stronę mogą być podstawą, opartego na domniemaniu faktycznym, ustalenia sądu zgodnego z twierdzeniami strony przeciwnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2001 r., II CKN 1140/00). Zatem sąd może uznać, że ojcem jest inna osoba jeśli wskazują na to inne dowody np. zeznania świadków.

W sprawie o zaprzeczenie ojcostwa jedno z rodziców, które nie wytoczyło powództwa odmawia zgody na pobranie krwi od dziecka, które nie ukończyło trzynastego roku życia, w celu przeprowadzenia odpowiedniego dowodu, sąd opiekuńczy może zarządzić pobranie krwi od dziecka wtedy, gdy ze względu na okoliczności sprawy wymaga tego dobro dziecka (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego  z dnia 17 stycznia 1969 r., III CZP 124/68, wyrok Sądu Najwyższego  z dnia 18 czerwca 1969 r., I CR 128/69; uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego  z dnia 5 maja 2000 r., II CKN 869/00).

Zatem przyjmuje się, że w niektórych szczególnych wypadkach, odmowa matki na wykonania badanie może być uznana za nienależyte wykonywanie władzy rodzicielskiej i w konsekwencji sąd może zarządzić przymusowe pobranie krwi czy też innego materiały potrzebnego do badania.

Zgodnie z orzecznictwem  o nienależytym wykonywaniu władzy rodzicielskiej przez matkę dziecka, która w procesie o zaprzeczenie ojcostwa nie wyraża zgody na pobranie krwi dziecka, można mówić jedynie w szczególnych wypadkach, gdyby okoliczności niedwuznacznie wskazywały, że biologicznym ojcem dziecka jest inny mężczyzna pragnący uznać dziecko, czemu stałby na przeszkodzie nieuzasadniony opór matki, sprzeciwiającej się przeprowadzeniu dowodu w kierunku obalenia domniemania pochodzenia dziecka z małżeństwa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 1969 r., II CR 569/68).  

Odmowa poddania się badaniom DNA w procesie cywilnym o zaprzeczenie bądź ustalenie ojcostwa nie powoduje żadnych sankcji w powszechnym tego słowa rozumieniu, jak grzywna czy areszt. Jednakże sąd wydając wyrok bierze pod uwagę wszystkie zgromadzone materiały dowodowe i może uznać, że uchylenie się od poddania się takim badaniom jest celowe aby ukryć fakt pokrewieństwa. Nie jest jednak tak że zawsze odmowa oznacza "przyznanie się" do ojcostwa - sąd musi wziąć pod uwagę całokształt sytuacji, wszystkie przeprowadzone dowody, na pewno będzie dociekał przyczyn odmowy poddania się badaniom.